Nieuwe Vaandels voor de schutterij

In kleur, de vaandels van de schutterij in de Stad Groningen, mid 18e eeuw.
~


In colour this time, the flags of the Groninger City Militia, mid 18th century. From the Groninger Volksalmanak.

Pieken en musketten ~ Of pikes and muskets

The above text I took from the 1910 edition  of the "Groninger Almanak" , a 19th century yearbook-series  about "interesting things happening in the Province of Groningen", mostly historic facts about people, streetnames and the like.


This text states that the pikes, used by the city militia is to replaced by flintlocks. THis is about the same period that in the States' army the pike was to be replaced.

Amsterdamse Schutterij ~ Amsterdam Militia

In 1672 bestond de Amsterdamse schutterij uit maar liefst 60 compagnien en in de KB (Knottel 10570) vond ik een rooster voor de maand oktober 1672. Op pagina's 4 en 5 vond ik een indeling in kleur: oranje, blauw, wit, groen, geel en purper maar het is me nu niet helemaal duidelijk waar dit op slaat. Het kan een wijkindeling zijn, of een overkoepelende indeling, maar gelet op de kleuren kan ik denk ik wel afleiden dat dit ook op de vaandels met het stadswapen kan slaan. Dat kleurgebruik kende ik wel uit de 18e eeuw maar niet uit de 17e eeuw. Ideeën natuurlijk welkom.

~

From the Dutch Royal Library (Knottel 10570) 2 pages dealing with a roster for service in the town of Amsterdam, like guarding the bridges, gates and the main buildings.

In 1672 the city of Amsterdam had 60 companies of militia, but it's quite difficult to trace how they were organised: this could be geographically, maybe by profession but it isn't quite thoroughly researched for Amsterdam, as most publications deal with the accompagning art (like Rembrandt's Nightwatch) or politcs. Intersting on these pages is the use of colour for distiguishing companies(?): Orange, Blue, White, Green, Yellow and Purple, a thing I also found in the town of Hague. I found references to flags of these colours with the city weapon on in, but these date from the 18th century.

So much to research and so little time!

Groninger Schutterij ~ City militia of Groningen

Bij ons laatste bezoek aan de Der Aa kerk in Groningen (zie boekenbeurs onder), namen wij niet alleen de gelegenheid de boeken te bekijken, maar ook het fraaie interieur. Nu weten wij dat in de Martinikerk een aparte plaats en zelfs een apart raam was gereserveerd voor de schutterij. Maar dat blijkt dus ook in de der Aa kerk het geval te zijn, gelet op bovenstaande foto's. Opvallend het stadswapen op het vaandel. Het lijkt er op dat het richting stok is verschoven, maar dat lijkt me eerder een esthetische keuze.

Zie ook hier!

~

In the post below the editors mentioned a visit to a book fair in town, which took place in the splendid Der Aa church. We took the opportunity to take a peek and we noticed the special church benches for the Militia, which also can be found in the larger Martini church in Groningen, where the militia (better: the officers from the ruling class) even has it's own church window.

Note the flag, wuth the city emblem slightly moved for esthetic reasons. It's my view the city emblem, the two headed crowned Imperial eagle with the white/green shield, was probably in the centre of the flag.

More info here!

Straatsburgse schutterij ~ The civil militia of Strasbourg

Dit is een boek dat ik al een tijdje zocht: een boek over de schutterij van Straatsburg op het einde van de 17e eeuw. Een van de problemen is dat google books het boek niet opgeeft vanuit Nederland, zodat het via archive.org moest, waar het wel doodleuk als google book te vinden is!

Het bevat onder meer gegevens over de officieren en onderofficieren van de vrije Rijksstad in de Elzas, maar ook hun vaandels en dat is interessant want gegevens over vaandels uit die periode zijn erg schaars. Straatsburg, eind 17e eeuw een relatief vrije stadsstaat, lag ook op het kruispunt tussen Duitsland, Frankrijk en de lage landen, zodat we wat meer vergelijkingsmateriaal hebben voor verder onderzoek.

Opvallend: de motto's, de gepantserde arm uit een wolk, en de vlammen, die bij veel legers uit die tijd voorkomen. De compagnien waren ook opvallen groot, vaak meer dan 100 man.

~

This is a plate of a book that I looked for quite some time: a book on the civil militia of the Free City of Strasbourg, in the Elzas. The city could remain independent up till the 1690's, and that wasn't the fault of the quite large militia. Down the book and enjoy the list of officers and the beautiful flags, which show a great similarity to other militias and armies.

Dordrecht

Uit het boek van Te Lintum had ik al es een zwart/wit prent geplaatst, maar via de beeldbank van Dordrecht, nu het orgineel. Mooie plaat met onder de laat 18e eeuwse vaandels uit de patriottische tijd.

~~


A while ago I posted a b/w pic of the colour of the Culveneers Militia of Dordrecht, but on the image bank of the archives and council of Dordrecht, I found the original pic, above two colours of the militia of the Revolutionary period.

Wapenoefening Schutterij ~ Exercise of Arms II

En het tweede deel van de serie. Meneer links is een officier, waarschijnlijk de kapitein.

~

Part 2. The gentleman on the left is an officer, probably the captain.

Wapenoefening Schutterij ~ Exercise of Arms I

Uit het boek van Hoynck van Papenfrecht en Chris te Lintum, een wapenoefening van de Amsterdamse schutterij, midden 18e eeuw.

~

From the book by Hoynck van Papendrecht and Chris te Lintum on the militia, some pics of the exercise of arms, early/mid 18th century of the Amsterdam Militia.

Penningen ~ Coins

Twee herinneringspenningen van schutterijen: een uit 1632 en een uit 1672. Penningen waren vaak een manier om mensen voor iets te bedanken of als herinnering, dus vervulden een beetje de rol van onderscheidingen.

Deze penningen werden gegevens aan leden van de schutterij die buiten hun stad dienden, ofwel als garnizoen dan wel fronttroepen.

Penningen zijn tevens een mooie bron voor de uniformkunde en de banistiek. Deze plaatjes komen uit het boek van Hoynck van Papendrecht 'Onze Schuttervendels en Schutterijen', een boek dat ook nog uit drukkers oogpunt interessant is vanwege de kleurplaten.



Two coins taken from the book by Hoynck van Papendrecht called 'Onze Schuttervendels en Schutterijen' ('Our militia companies and trained bands'). The first one shows an Amsterdam militiaman from 1632 and the second one is from the year 1672 from Leyden. Coins were given as a memorial or a gift, and can be regarded as a form of an early medal. In these cases, they were given to militiamen that served outside their town either as a garrison or as frontline troops.

Coins like these ar a valuable source for uniformology and vexillology and Hoynck's book is interesting itself for it's printing technology as well.

Enkhuizer schutterij 1673 ~ Militia from the city of Enkhuizen 1673

De schutterij van Enkhuizen trok in 1672/1673 van Enkhuizen naar Weesp en na de goede afloop van de eerste ronde van de Franse oorlog werd deze penning geslagen of als herinnering of als loon. Uit het boek 'Schutters in Holland', redactie M. Carasso-Kok.



The militia of the town of Enkhuizen was sent to Weesp in 1672/1673 and after the first stage of the French-Dutch war they got relieved and this coin was made either as a commerative medal or as pay. From the book 'Schutters in Holland'.

Amsterdamse schuttersvaandels ~ Militia colours from Amsterdam

Een aantal vaandels van de Amsterdamse schutterij, volgens de begeleidende tekst uit de 17e eeuw, maar volgens het Rijksmuseum uit de 18e eeuw.

~~

Some colours of the Amsterdam militia, according to the accompagning text from the 17th century, but according to the Rijksmuseum 18th century.

'De Doelen in Groningen'

Beno Hofman was zo aardig mij te wijzen op nog een boek van J.A. Feith 'Wandelingen door het Oude Groningen', met daarin diverse verwijzingen naar het militaire en schuttersleven.

Feith plaatst de 'Oude Doelen', nadat ze van de oostwal verhuisd waren wederom in het zuidwesten, in de buurt van de Vishoek. Toen die plek ook weer te klein werd, verhuisde men naar de bastions of een plek buiten de stad voor oefeningen.

De Stad Groningen was daarnaast gezegend met diverse 'corps de guarde' of in goed nederlands 'kortegaards', waarvan de bekendste het 'Corps de Guarde' in de Boteringestraat is. Er zit een mooie tekstplaat van Beno Hofman op overigens.



Harry Perton vond er ook nog eentje in de buurt van het Schuitendiep, en graag verwijs ik naar zijn artikel op zijn weblog.

Overigens was de 'kortegaard' een genre binnen de 17e eeuwse schilderkunst getuige bijgaand werk.





~~

Local historian Beno Hofman was kind enough to point me to another book of J.A. Feith, 'A walkthrough of Old Groningen', with several descriptions of military buildings in Groningen. Yes, there were 'Doelen' in Groningen and they were located in the south east, within the old canal ring, near a place called the 'Fishcorner' (!).

Also in Groningen there were several 'Corps de Guarde', a kind of mix between a pub, a barracks and a police station. One of them is now a hotel, and mr Harry Perton found another one near the Schuitendiep, and you can find his article in dutch here.

'Corps de Garde', quickly became 'kortegaard' in dutch and the pleasant military life even became a genre in itself in 17th century painting.

Literatuur ~ On the reading table

Deze plaatjes komen uit het boek 'Onze schutter-vendels en schutterijen van vroeger en later tijd, 1550-1908, in beeld en schrift / met inleidend woord van P.J. Blok ; een historisch album met aquarellen van J. Hoynck van Papendrecht en geschiedkundigen tekst van C. te Lintum', met een Haags schuttersvaandel eind 17e eeuw en het tweede plaatje het vaandel van de schutterij van Dordrecht.

~~

Two pics from a really beautiful book by Hoynck van Papendrecht and te Lintum about the history of the militia in the Netherlands.

Schutterij in Groningen

We gaan nog even door over de Groningse schutterij in de 17e en 18e eeuw. Stel, ik vind de Doelen, dan vind ik misschien wel schuttersstukken en misschien wel meer info over vaandels en uniformen. Gelukkig is er nog wat arhiefmateriaal aanwezig over het 'Burgerregiment' in de Groninger Archieven.

Over de Groningse schutterij hebben de heren Feith al baanbrekend onderzoek gedaan. Archivaris Mr H.O. Feith Jr. schreef in 'Bijdragen voor Vaderlandsche Geschiedenis en Oudheidkunde', zijn 'Over de Oude Groningsche Schutterij'. Op pagina 144 geeft hij over de Doelen weer dat deze in ieder geval in 1436 ten oosten van de Walburgkerk lagen.



Wat ik er zo van kan bekijken is dat het zeer waarschijnlijk gaat om een stukje bij de oude vestingwal. Dit is een kaartje eind 16e eeuw, hierop zijn de Doelen niet meer te zien..



Nu werd Groningen steeds groter, en ik denk dat dat de reden is dat de Doelen verplaatst werden naar het Westen van de Stad, en Feith de jongere geeft in zijn hoofdstuk over de Groningse Schutterij dat in het 'Noorden van de stad, langs het rechte eind wal, gelegen tussen de Kijk in't Jat Straat en de thans zogenaamde Hoek van Holland' de nieuwe Doelen lagen. In 1536 en volgende jaren is een muurtoren tot 'bussenschuttendoele' in gericht. (Mr J.A. Feith, p.234, Uit Groningens verleden,).

Op deze kaart van 1616 vond ik helaas geen verdere verwijzing.



maar in de Groninger Archieven vond ik een referentie naar de Doelen als volgt:


Toegangsnummer: 1377
Archieftitel: Armhuiszittend convent, (1342) 1437 - 1993

3. Inventaris
3.1. Armhuiszittend Convent
3.1.2. Stukken betreffende bijzondere onderwerpen
3.1.2.07. Stukken betreffende aan het Armhuiszittend Convent toebehorende huizen en winkelbehuizingen (eigendomsbewijzen en transportbrieven)

kenmerken

Armhuiszittend convent, (1342) 1437 - 1993
708 Eigendomsbewijs van een huis, gelegen tussen de Boteringe- en de Kranepoort nabij "De Doelen", afkomstig van Cornelis Roebers en diens vrouw Griete
Datering 1614. Met oudere transportbrief van 1561 en met bijbehorende lijfrentebrief uit 1614
Omvang
3 charters
Naar oorkondenboek (Regestnummer 392), 1561


Hier houdt het spoor even op. Het lijkt me onwaarschijnlijk dat men nog eind 17e eeuw, nu midden in de stad aan het papagaaischieten was, en ik vermoed dat men buiten de stadpoorten schoot en oefende.

Het administratieve gedeelte en wachtlopen deed men vanuit het Oude Regthuis.

Hoe het daar van binnen uitzag? Misschien zoals op de tekening van ter Borch, die helemaal bovenaan dit bericht staat.

~~

Let's go on with the Schutterij theme, in the city of Groningen. Most etymologists think BTW that the word 'schutterij' comes from 'schutter', meaning to shoot, and not 'beschutten', to protect!

The two mrs Feith, head of the Archives in Groningen have written several articles on the 'Schutterij'. The militia had it's own target practice range called 'Doelen', litt. 'targets'. In cities in the West of the Netherlands these buildings are still there, and they were also used for meetings and celebrations. It'was also the place to place the famous paintings of the 'Schutterij' in, like Rembrandts Nightwatch, or the pieces by Frans Hals.

In the city of Groningen, the 'Doelen' were initially located in the North-East, between the graveyard of the Walburg-church and the city wall. From the year 1536 the Doelen were in one of the towers of the Western Wall (looks like a good safety measurement), but for the latter part of the 17th century I have not found references yet. It might be possible that the militia practised outside the walls, or on one of the many town squares.

The forst pic is by Ter Borch and is of a watch house with soldiers (1660-1680).

'Pitchfork rebellion'

Wel grappig, dit engelse bier wat ik bij een slijterij in de binnenstad aantrof. Niet alleen voor de Monmouth fans, het is best te drinken. Zou men in Nederland nou ook een 'De Witt 1672' bier kunnen brouwen?

Het plaatje hieronder is zicht vanuit het westen op de Oude Hoofwacht, nu een café.



On a lighter side, I found the beer at one of the local beer sellers, not just for Momnouth fans, it's quite drinkable indeed!

The second pic is the 'Oude Hoofdwacht' today, taken form the east at ground level.

Hoofdwacht Groningen ~ Main Guardshouse Groningen

Een foto uit de oude doos, van de Groningse Hoofdwacht, waar soldaten en schutters hun plek hadden, naast de voorloper van het kantongerecht. Een drukke boel dus aan de Grote Markt.

~~

An old pic of the so called 'Main Guards House', where soldiers were stationed, the militia and the small claims court, which probably resulted in a rather busy building.

Schutterij Alkmaar II

Over de Alkmaarse Schutterij heeft Knevel ook een fraai boekwerkje geschreven, de periode tot aan de Franse Revolutie behandelend. Wederom goed gedocumenteerd en met bijna alle schuttersstukken in zwart wit.

De conservatrice van het Stedelijk Museum Alkmaar wist me nog te vertellen dat op het Stadhuis twee schilderijen hingen en dat het museum nog zelfs enige vaandels had, en als ik de spreuken goed begrijp, gaat het om vaandels uit de patriottentijd. Topstuk in de collectie is wel een Spaans vaandel veroverd na het beleg van Alkmaar. Jawel, een vaandel uit 1572!

~~

Another book by Knevel, this time on the Alkmaar 'Schutterij'. Again, a very well documented book (in Dutch) about the militia, up to the French period. Unfortunatly the paintings in the book are b/w, but you can see most of the painting in the Museum in Alkmaar, and the very friendly conservatrice toild me today two painting were in city hall. The oldest colour they have in the collection is a spanish one from 1572!

Schutterij Alkmaar

Uit het Stedelijk Museum Alkmaar, een schilderij uit 1657 van van Everdingen, voorstellende de 'Oude Schutterij', met het Rode en Blauwe Vaandel.



From the Municipal Museum of the town of Alkmaar, a painting of van Everdingen, representing the old 'schutterij', with the Blue and the Red Company.

Schutterij

Van de site van het Westfries museum knutselde ik dit plaatje deze vaandrig van (waarschijnlijk het Hoornse) schuttersgilde, met een zeer mooi vaandel. Een werk van J.A. Rotius uit 1652.



From the website of the Westfries-museum, I managed to get a pic of the flag-bearer with his reallybeautiful flag. Painting by J.A. Rotius, 1652.

Schutterijen ~ 'Civil militia'

Een groot deel van de verdediging van Groningen kwam neer op de schuttersvendels. De schutters treffen we ook aan bij de bestorming van Coevorden, Amsterdamse schutters werden naar den Bosch gestuurd, en bij Aardenburg sloegen de schutters een aanval van de Fransen af.

Reden te meer om eens nader naar de schutters te kijken zijn natuurlijk hun schitterende vaandels en hun fraaie wapens en kleding. Paul Knevel, verbonden aan de UvA, schreef al diverse boeken en artikelen over de schutters en promoveerde in 1995 met boven afgebeeld proefschrift. Een recentie vind je hier, en hier en hier links naar werk bij Groniek.

De dissertatie is een gedegen en uitgebreid werkstuk ove de geschiedenis van de schutterijen vanaf de late middeleeuwen tot aan de Franse tijd en vooral gericht op Holland en Zeeland, mede gelet op het feit dat de schuttersstukken eigenlijk alleen uit die provincies bekend zijn.

Desgevraagd deelde de heer Knevel mij mee dat dit mogelijkerwijs van doen zou kunnen hebben met het feit dat in Holland en Zeeland de Doelen nog bewaard zijn gebleven, waar die stukken plachtten (en plegen) te hangen. Zoals het hoort is de dissertatie voorzien van een goed notenapparaat en een literatuurlijst.

De geschiedenis van de schutterij houdt trouwens niet op met de Franse omwenteling, getuige de polemieken in de 19e eeuw over het instandhouden van de schutterijen. Officieel werden ze pas in 1901 afgeschaft.

De meeste bekendheid kregen schutterijen door de schuttersstukken en dan kom je niet heen om het geweldige (letterlijk, het boek paste niet op mijn scannnertje) boek, geschreven onder redactiue van de Amsterdamse historica Marijke Carasso-Kok. Alleen al als plaatjesboek geweldig, met een schat van informatie over kleding, gebruiken, vaandels, inzet en geschiedenis en dat vanuit kunsthistorische hoek. Een aanrader!





Two books on the 'schutterij' which can be translated as 'civil militia', or 'militia', which unfortunatly doesn't cover the dutch word entirely. 'Schutterijen' were probably first found in Flanders or Brabant and spread to the rest of the Netherlands, Northern France, Northern Germany, Switzerland and a small part of England. The first book is a dissertation by Amsterdam assistent-professor Dr. Paul Knevel and deals with the history of the militia in the two western Provinces Holland and Zeeland from the late Middle-Ages to the French Revolution. Very well documented, lots of literature and facts.

The second book is more of an art-historical work, but if you can ever get your hands on this book, just buy it for the pretty pictures. The text - in dutch- gives a great introduction, plus a lot more on weaponry, organisation, political role of the militia and lots of very nice artwork. Recommended.